آنتی بیوتیک ها یا در اصطلاح عموم چرک خشک کن ها در بین داروهای امروزی، بیشترین درصد داروهای تجویزی را به خود اختصاص می دهند. آنتی بیوتیک ها از طریق کشتن میکروب ها یا توقف تکثیر آن ها با عوامل بیماری زا مقابله می کنند. امروزه متجاوز از 110 آنتی بیوتیک مختلف وجود دارد که پزشکان برای درمان ناراحتی های کوچک تا عفونت های تهدیدکننده حیات از آن ها استفاده می کنند، ولی اگر نا به جا مصرف شوند بسیار خطرناک خواهند بود. با شناخت اهمیت مصرف منطقی آنتی بیوتیک ها می توان به سلامت خود و خانواده کمک نمود.

آنتی بیوتیک ها علیه عفونت هایی به کار می رود که توسط باکتری ها، قارچ ها و انگل های بیماری زا به وجود آمده باشند وبر بیماری های ویروسی مثل سرماخوردگی و آنفولانزا تاثیری ندارند. بهترین کاری که می توان در بیماری های ویروسی انجام داد این است که اجازه دهیم سرماخوردگی و آنفولانزا، دوره خود را که گاها دو هفته به طول می انجامد، طی کند و فقط علائم را تسکین دهیم. اگر بهبودی طی دو هفته حاصل نشد یا علائم بدتر شدند، جهت بررسی بیشتر باید به پزشک مراجعه کرد.

تنها پزشک می تواند از بین انواع مختلف آنتی بیوتیک ها، نوع مؤثر بر بیماری را تشخیص دهد.

بیماری های زیر در اکثر موارد علت ویروسی دارند:

  • سرماخوردگی و علائم آن: گرفتگی بینی، گلودرد، عطسه، سرفه، سردرد
  • آنفولانزا و علائم آن: تب، لرز، بدن درد، سردرد، گلودرد، سرفه خشک
  • خیلی از سرفه ها
  • برونشیت حاد و علائم آن: سرفه و تب
  • نیمی از موارد فارنژیت دارای علائم گلودرد
  • گاستروانتریت های ویروسی همراه با اسهال

این بیماری ها در بیشتر مواقع علت باکتریایی دارند:

  • بعضی عفونت های گوش
  • عفونت های شدید سینوس ها که دو هفته یا بیشتر طول بکشد
  • گلودرد استرپتوکوکی
  • عفونت ادراری

تجویز دارو معمولا  بر اساس تجربه و شناخت باکتری معمول ایجاد کننده عفونت است اما اگر عفونت توسط گونه های مختلفی از باکتری یا باکتری هایی با حساسیت آنتی بیوتیکی غیر قابل پیش بینی ایجاد شود، آزمایشگاه نمونه هایی از خون، ادرار یا نسج فرد بیمار را گرفته و از طریق تکنیک های خاصی مثل رنگ آمیزی یا کشت، باکتری های ایجاد کننده عفونت و حساسیت آن ها به آنتی بیوتیک ها را تعیین می  کند (آنتی بیوگرام). عوامل مؤثر دیگر در انتخاب آنتی بیوتیک از طرف پزشک عبارتند از:  اطلاع از سابقه حساسیت بیمار به یک آنتی بیوتیک خاص، قیمت دارو، زمان های مصرف دارو، عوارض عمومی دارو، سن بیمار و سایر داروهای مصرفی فرد.

عوارض استفاده از آنتی بیوتیک ها در بیماری های ویروسی

  • عدم درمان عفونت
  • عدم کاهش سرایت بیماری
  • عدم بهبود علائم بیماری
  • امکان عوارض جانبی خطرناک
  • گسترش مقاومت آنتی بیوتیکی

مقاومت آنتی بیوتیک

مقاومت به آنتی بیوتیک عبارت است از توانایی باکتری و میکروب ها برای مقاومت در مقابل اثرات آنتی بیوتیک.  این مقاومت زمانی ایجاد می شود که باکتری به گونه ای تغییر کند که اثر دارو را کم کند یا کاملا از بین ببرد. این باکتری تغییریافته، زنده می ماند و رشد و گسترش پیدا کرده و در نتیجه داروها به خوبی عمل نمی کنند و آسیب های جدیدی به سیستم بدن وارد می شود.

مقاومت آنتی بیوتیکی یکی از مهم ترین معضلات بهداشتی جامعه امروز است. این مسئله به طور آشکار باعث خطر برای افرادی می شود که عفونت ساده ای داشته و در صورت درمان تحت نظارت پزشک می توانستند به خوبی بهبود یابند، اما با مصرف غیر منطقی آنتی بیوتیک در دفعات قبل باعث بی تاثیر شدن این داروها شده اند . مقاومت آنتی بیوتیکی نسل به نسل به میکروب های بعدی منتقل می شود و تدریجا با میکروب هایی مواجه می شویم که هیچ دارویی روی آن ها موثر نیست. در نتیجه آنتی بیوتیک هایی که سال ها برای درمان یک نوع عفونت خاص مورد استفاده قرار می گرفتند، کارایی خودشان را از دست می دهند.

علاوه بر این، مقاومت آنتی بیوتیکی فقط خود فرد را دچار مشکل نمی کند بلکه افراد سالم جامعه را هم درگیر می سازد. یعنی وقتی یک میکروب مقاوم می شود اگر به دیگران انتقال پیدا کند درمورد آن فرد نیز آنتی بیوتیک قبلی را نمی توان استفاده کرد و سلامت افراد جامعه با گونه بیماری زای جدیدی که به سختی و با هزینه زیاد درمان می شود، تهدید خواهد شد.

گونه هایی از انواع باکتری هایی که به آنتی بیوتیک مقاوم شده اند، شامل انواع ایجاد کننده عفونت های پوستی، مننژیت، بیماری های قابل انتقال از راه جنسی و عفونت های دستگاه تنفسی مثل ذات الریه، فارنژیت یا گلودرد چرکی است.

را ه های مقابله با ایجاد مقاومت آنتی بیوتیکی

  • دوره درمان را حتی در صورت بهبودی کامل کنید، در غیر این صورت باکتری ها به طور کامل از بین نمی روند و باکتری های باقی مانده باعث عفونت مجدد می شوند که ممکن است این بار مقاوم شده و دیگر به آنتی بیوتیک ها جواب ندهند.
  • داروهای باقی مانده را دور بریزید و برای روز مبادا ذخیره نکنید، زیرا آنتی بیوتیک تجویزی روی همان عفونت به خصوص مؤثر بوده و صرفاً برای شما در آن ایام تجویز شده است.
  • آنتی بیوتیک های خود را به دیگران پیشنهاد نکنید حتی اگر علائم شما یکسان باشد. دریافت داروی اشتباه ممکن است درمان صحیح را به تاخیر بیندازد و باکتری ها در این فاصله تکثیر پیدا کنند.
  • روش مصرف خوراکی و تزریقی آنتی بیوتیک ها هیچ یک نسبت به دیگری برتری ندارند و نوع آن را پزشک تشخیص می دهد.
  • دارو را در ساعات تجویز شده توسط پزشک یا داروساز مصرف کنید. آنتی بیوتیک زمانی مؤثرخواهد بود که به طور منظم مصرف شود.
  • در مورد تداخل مصرف آنتی بیوتیک ها با پزشک یا داروساز مشاوره کنید. مصرف نادرست آن ها می تواند جذب آن ها را تحت تاثیر قرار داده و باعث کاهش یا حذف اثر آن ها شود.
  • در صورت فراموش کردن دوز مصرفی یا اشتباه در مصرف، با پزشک یا داروساز مشاوره کنید.

نکاتی در مورد مصرف آنتی بیوتیک ها

بیشتر آنتی بیوتیک ها به دلیل مشکلات گوارشی که ایجاد می کنند بهتر است بعد از غذا خورده شوند اما برخی از آن ها باید با معده خالی مصرف شوند تا اثرگذاری بیشتری داشته باشند.  طیف آنتی بیوتیک ها بسیار وسیع است و بیماران باید نحوه مصرف آن ها را از پزشک یا داروسازشان سؤال کنند.

بیشتر آنتی بیوتیک ها بهتر است با شیر، آب میوه، چای و نوشابه مصرف نشوند.  بهترین مایع برای مصرف با آنتی بیوتیک ها آب فراوان است.

مصرف هم زمان لبنیات و مکمل های حاوی آهن، روی و منیزیم با آنتی بیوتیک ها، تاثیرگذاری آنتی بیوتیک ها را کاهش می دهد، پس از مصرف هم زمان لبنیات، قرص های کلسیم و مکمل های املاح و مواد معدنی با آنتی بیوتیک ها باید خودداری کرد. به طور کلی بین مصرف آنتی بیوتیک ها و سایر مکمل های دارویی باید حداقل سه ساعت فاصله باشد.

بیمار هنگام مراجعه به پزشک باید او را در جریان حساسیت های دارویی، رژیم غذایی مخصوص، بارداری و شیردهی، داروها و مکمل های گیاهی که مصرف می نماید و سایر بیماری هایی که به آن مبتلا است قرار دهد.

بعضی داروها مثل قرص های جلوگیری از بارداری می توانند اثر بعضی از آنتی بیوتیک ها را کاهش دهند یا برعکس.

مصرف هم زمان الکل همراه بعضی داروها مثل مترونیدازول و سفالوسپورین باعث کاهش اثر دارو و ایجاد عوارض ناخواسته دارویی از قبیل تهوع، استفراغ، کرامپ های شکمی و سردرد می شود.

درمورد کسانی که دچار عفونت های باکتریایی عود کننده می شوند و مجبورند به طور مکرر ازآنتی بیوتیک استفاده کنند قطعا با تشخیص آنتی بیوگرام  (آزمایش های حساسیت دارویی( برایشان دارو تجویز می شود.  درواقع اگر با اصرار خودمان در شرایطی که لازم نیست آنتی بیوتیک مصرف کنیم یا در شرایطی که لازم است آنتی بیوتیک مان را به طور کامل مصرف نکنیم، مشکل ایجاد کرده ایم.

عوارض شایع عمدتاً شامل ناراحتی های ملایم گوارشی، تهوع، اسهال یا مدفوع نرم است.

درصورت داشتن عوارض زیر باید با پزشک تماس گرفت:

  • استفراغ
  • اسهال آبکی شدید
  • دردهای شکمی شدید
  • پلاک های سفید بر روی زبان
  • وجود ترشح یا خارش ناحیه تناسلی خانم ها
  • حساسیت به نور آفتاب

واکنش های آلرژیکی

بعضی افراد به بعضی گروه های آنتی بیوتیک ها – عمدتاً گروه پنی سیلین ها - حساسیت دارند، در این صورت پزشک در صورت آگاهی، آنتی بیوتیک آن گروه را تجویز نخواهد کرد. علائم حساسیت شامل جوش های ریز قرمز، خارش، کهیر، ورم لب، صورت و زبان و موارد شدیدتر مثل سختی در تنفس و کاهش فشار خون می باشد.

در خانم ها علاوه بر موارد فوق باید به نکات زیر توجه شود

ممکن است مصرف آنتی بیوتیک منجر به عفونت قارچی واژن شود، علت این مسئله این است که در اثر مصرف این داروها، باکتری های معمول و مفید که در واژن زندگی می کنند، کشته می شوند و در نتیجه قارچ به سرعت رشد میکند. علائم  شامل یکی یا بیشتر از این حالت هاست: خارش، سوزش، درد در زمان نزدیکی و ترشحات واژن.

آنتی بیوتیک ممکن است باعث شود تاثیر قرص های خوراکی جلوگیری از بارداری کم شود، بنابراین ممکن است در طول دوره درمان با آنتی بیوتیک استفاده ازروش های دیگر ضد بارداری لازم باشد که در این موارد باید از داروساز یا پزشک مشاوره گرفت.

درخانم های باردار بعضی آنتی بیوتیک ها می توانند از جفت عبور کنند و به جنین صدمه برسانند. پزشک باید از تمام مسائل فوق آگاه باشد.

نکات بهداشتی برای پیشگیری نسبی از ابتلا به عفونت ها

دستان خود را به دقت با آب و صابون بشوئید، به خصوص قبل از غذا خوردن، بعد از توالت و تماس با مدفوع مثل تعویض کهنه بچه.

برای جلوگیری از عفونت های غذایی، میوه و سبزیجات را به دقت بشویید و گوشت و تخم مرغ را کامل بپزید.

مطمئن باشید که خودتان و فرزندان تان تمام واکسن های لازم و یادآورهای آن ها را به موقع دریافت نموده اید.

از تماس نزدیک فرد بیمار با دیگران حتی الامکان پرهیز شود.

یکی از علت های عفونت باکتریال واژن، استفاده مکرر از دوش واژینال بتادین است. در مجموع، خطرات دوش واژینال بتادین خیلی بیشتر از مزایای آن است و طبق نظر کارشناسان سلامت باید از گرفتن این دوش اجتناب نمود.

مصرف بی رویه آنتی بیوتیک نیز از دلایل ابتلا به عفونت واژینال است بنابراین باید از این امر اجتناب نمود .راه های مهم پیشگیری از عفونت واژینال، استفاده از لباس زیر نخی و غیرنایلونی، تعویض روزانه لباس زیر، خشک کردن لباس زیر آفتاب یا با اتوی خیلی داغ است. همین طور استفاده از ژل شست وشو با ثابت نگهداشتن PH واژن از این بیماری پیشگیری می کند.